Phiá ngoài cùng là 3 cánh đài (sepals), trong đó một cánh đài phía trên hay phía sau của hoa gọi là lá đài lý, và hai cánh đài ở 2 bên gọi là lá đài cạnh. Ba cánh đài giống nhau về hình dạng, kích thước, màu sắc. Hầu hết các giống lan, lá đài có cùng kích thước và giống như cánh hoa. Tuy nhiên, trong một số giống, lá đài lý trở nên to lớn và lòe loẹt, 2 lá đài cạnh thấp ở hai bên đôi khi hợp nhất lại thành ra một, và trong những giống khác tất cả 3 lá đài hợp nhất thành kết cấu hình chuông chung quanh hoa. Trong một vài giống, các lá đài hoàn toàn lấn áp hoa thật.Nằm kề bên trong và xen kẽ với 3 cánh đài là 3 cánh hoa (petals). Cánh hoa bảo vệ bao bọc nụ hoa. So với 2 cánh hoa hai bên sườn, cánh hoa phía dưới còn lại gọi là cánh môi (môi hoa hay túi hoa, như trong trường hợp hoa Nữ Hài). Cánh môi đôi khi đặc biệt to lớn khác hẳn với 2 cánh kia. Cánh môi thường sặc sỡ, viền cánh hoa dợn sóng hoặc dưới dạng một cái túi, trang hoàng với những cái mũ mào (như mào gà), những cái đuôi, cái sừng, những nốt màu, những cái lông,… Cánh môi quyết định giá trị thẩm mỹ của hoa lan. Trong một số trường hợp, cánh môi còn là một cái bẫy dụ dỗ các côn trùng giúp thụ phấn.

Cơ quan sinh sản của hoa lan kết hợp thành một trụ đơn (một gynostemium) không giống hình dạng tiểu nhị đực/túi phấn và nhuỵ cái/nướm như các loại hoa khác. Đây là đặc điểm để nhận dạng đầu tiên của hoa lan. Ở trên đầu của trụ hoa là bao phấn bao gồm nhiều hạt phấn (pollen) gọi là túi phấn (pollinia). Phía dưới túi phấn là nhuỵ cái (stigma), một shallow, vách thường ẩm ướt nơi mà hạt phấn rơi vào thụ tinh. Có một bộ phận nhỏ đó là vòi nhuỵ(rostellum) có tác động rào cản bảo vệ ngăn chận tự thụ phấn của chính hoa này. Để ngăn chận việc tự thụ phấn, một số loài chúng có hoa đực và hoa cái riêng rẽ.

Nói chung, hình thể của hoa có tính đặc trưng đối xứng qua một mặt phẳng (nửa phần trái và phải của hoa giống nhau như qua một gương soi), điều này cần thiết để hoa được ổn định (không chao đảo) khi ong đến thụ phấn.

Trong giai đoạn nụ, cánh môi là cánh hoa trên cùng. Hầu hết hoa lan (nhưng không phải là tất cả), khi hoa nở, hoa xoay 180° chung quanh cuống hoa và cánh môi quay xuống phía dưới. Qui trình độc nhất này gọi là lộn ngược(resupination). Một vài hoa lan duy trì tình trạng “lộn đầu” (upside-down) hoặc là không lộn ngược, trong khi những hoa khác sẽ quay hoàn toàn 360° trở về vị trí lộn đầu.

Sau đây là hình một vài loại hoa lan với các chi tiết:

1. Lá đài– mặc dù chúng giống như cánh hoa, chúng thực sự tô điểm cho phần còn lại của nụ hoa. Thường 3 lá đài có kích thước bằng nhau.
2. Cánh hoa– Hoa luôn luôn có 3 cánh hoa. Hai cánh “bình thường”, và cánh thứ ba trở thành một cấu trúc đặc biệt gọi là cánh môi.
3. Cánh môi hay Cánh dưới– Cánh hoa thấp phía dưới của hoa Lan. Hoa dùng cánh này để cung cấp một “bãi đáp” dành cho những côn trùng thụ phấn.
4. Trụ nhụy– Một cấu trúc giống ngón tay, đó là bộ phận sinh dục của hoa – đầu nhuỵ(nhụy cái) và phấn hoa(nhị đực) ở dưới đầu nắp bao phấn(nắp).

1. Lá đài– mặc dù chúng giống như cánh hoa, chúng thực sự tô điểm cho phần còn lại của nụ hoa. Thường 3 lá đài có kích thước bằng nhau.
2. Cánh hoa– Hoa luôn luôn có 3 cánh hoa. Hai cánh “bình thường”, và cánh thứ ba trở thành một cấu trúc đặc biệt gọi là cánh môi.
3. Cánh môi hay Cánh dưới– Cánh hoa thấp phía dưới của hoa Lan. Hoa dùng cánh này để cung cấp một “bãi đáp” dành cho những côn trùng thụ phấn.
4. Trụ nhụy– Một cấu trúc giống ngón tay, đó là bộ phận sinh dục của hoa – đầu nhuỵ(nhụy cái) và phấn hoa(nhị đực) ở dưới đầu nắp bao phấnỵ(nắp).

1. Lá đài– mặc dù chúng giống như cánh hoa, chúng thực sự tô điểm cho phần còn lại của nụ hoa. Thường 3 lá đài có kích thước bằng nhau, nhưng không phải luôn luôn như thế. Hai lá đài bên kéo dài thành một và lá đài lý phía trên trở nên to lớn với hoa lan Nữ hài (paphiopedilum) và các hoa khác.
2. Cánh hoa– Hoa Lan luôn luôn có 3 cánh hoa. Hai cánh “bình thường”, và cánh thứ ba trở thành một cấu trúc đặc biệt gọi là cánh môi (trong trường hợp này phải gọi là túi).
3. Cánh môi hay Cánh dưới– Cánh hoa thấp phía dưới của hoa Lan. Riêng đối với PAPHIOPEDILUMcánh hoa này là một cái túi, giống như chiếc giầy. Hoa dùng cánh này để cung cấp một “bãi đáp” (hay trong trường hợp này là cái bẫy) dành cho những côn trùng thụ phấn.
4. Trụ nhụy– Một cấu trúc giống ngón tay, đó là bộ phận sinh dục của hoa – đầu nhuỵ(nhụy cái) và phấn hoa(nhị đực) ở dưới đầu nắp bao phấnỵ(nắp).

Sau đây là vài bông hoa khác mà bạn có thể xem đâu là phấn hoa và đâu là nhuỵ hoa.
Ghi chú:stigma: nhuỵ cái, stigma channel: ống dẫn trứng (ống nhuỵ), rostellum: vòi nhuỵ, anther cap: nắp bao phấn, pollinia: nhị đực, ovary: bầu nhuỵ hoa (noãn, buồng trứng)

Tài liệu tham khảo:
– Sinh Học Cơ Thể Thực Vật: bài học Sinh Vật của sinh Viên Đại Học Cần Thơ VN
– Trồng hoa lan: Website www.khuyennongtphcm.com
– Anatomy of an Orchid Flower: Website http://orchidlady.com
– Seed germination: Website http://www.orchideenvermehrung.at

8/2007

Tên bài viết gốc: “Giải phẫu một đóa hoa Lan”; hoalanvietnam.org