Người Cao Tuổi Và Hoa Lan
Hoa lan được coi là hoa của ngàn năm xưa. Các nhà hiền triết như Đức Khổng Tử (551-497 trước công nguyên), triết gia Hy Lạp Theophrastic (372-287 trước công nguyên) đều đã hết lời ca ngợi hoa lan(1).Thời các vua nhà Trần đã có vườn 500 chậu lan quý. Cách đây gần 300 năm trong tập Chỉ Nam Ngọc Ẩm giải nghĩa có giới thiệu 19 loài hoa đẹp của Việt Nam và có ghi Lan Yến Vĩ (đuôi én) được coi là quốc hoa của Việt Nam. Chỉ tiếc là các cụ không mô tả kỹ về Lan Yến Vĩ, cây, lá, hoa, màu sắc, tháng, mùa hoa nở v.v… nên hiện nay chưa biết lan nào! nhưng chắc là lan Kiếm. (Hồi ấy, chỉ mới biết lan kiếm).
Thời phong kiến, dân ta có câu: Vua chơi lan, quan chơi trà. Người ta thường chỉ hiểu Lan là loài hoa quý nên rất đắt. Chỉ vườn Thượng uyển của vua mới có thể có Lan. Thực ra tất cả ai có lan quý đều phải cung tiến cho nhà vua, ai muốn chơi lan phải cất giấu thật kỹ.
Các vườn lan của người Việt Nam hiện nay đều lấy từ 3 nguồn chính sau:
1. Các loài hoa lan khai thác từ rừng. Thiên nhiên đã ưu đãi cho dân tộc ta nhiều loài lan rừng quý rất đẹp, thơm và khá bền, chỉ tiếc là bảo vệ chưa tốt.
2. Các giống lan kiếm (Cymbidium) truyền thống từ nghìn đời còn giữ lại và đang được bổ xung từ lan rừng mới tìm thấy trong các năm gần đây.
3. Các giống lan lai cực đẹp, nuôi trồng trong các nhà kính, kỹ thuật hiện đại, đã hình thành thương trường lan trên khắp thế giới. Hàng năm nước ta còn phải nhập khá nhiều.
Cách đây chừng hai thế kỷ, các bông lan như Cát Lan, Hồ Điệp, Vân Đa, Hoàng Thảo, Vũ Nữ, được mang tới Châu Âu tạo ra cơn sốt vì lan, đẩy các nhà khoa học phải lao vào cuộc nghiên cứu lan. Lan có quá nhiều bí hiểm, nhiều dân tộc đã coi lan là hoa của Thượng Đế, của các đấng thần linh. Rất nhiều giống lan chỉ bám trên các cành cây, thân cây trong rừng, tranh giành với muôn loài thực vật khác, vài tia nắng, mấy giọt sương, sao có thể đâm bông rực rỡ, tỏa hương thơm ngan ngát cả khu rừng?
Họ lan có rất nhiều loài, nhiều giống. Mỗi cây, mỗi dáng, mỗi loài, mỗi kiểu, muôn mầu muôn sắc. Hương hoa lan cũng rất khác nhau, có thể ngào ngạt, có thể hắc hắc chút hương quế, hương hồi, có thể dịu dịu, có thể khi đậm, khi nhạt, lúc có lúc không…Có người tôn hương lan là hương của các bậc vương giả.
Mấy thập kỷ liền chỉ vì một chuyện rất đơn giản đã làm các nhà thực vật vất vả ngày đêm: Mỗi quả lan có hàng vạn, hàng triệu hạt nhưng sao gieo hạt trong phòng thí nghiệm không bao giờ nở thành cây con được? Nhưng sau này, người ta tìm thấy các loài vi nấm cộng sinh tại các nơi có mọc cây lan con. Rồi lại tìm thấy các chất của nấm cộng sinh tạo ra, để nuôi sống cây lan con. Do đó pha chế ra các chất này nên đã làm cho hạt lan nở tới 90%.
Mặt khác người ta đã lai tạo ra các giống lan lai rất đẹp, rất bền, hợp với sở thích của con người, thay đổi hàng năm.
Nhớ lại ngày xưa, thời nhà Đường, nhà thơ Lưu Vũ Tích (772-842) ngắm chùm hoa mẫu đơn, xúc động lo buồn cho thân phận người già.
(Chỉ e hoa nói nên lời – rằng hoa chẳng nở cho người già nua)
Ôi mới chỉ xem hoa mẫu đơn thôi! đã lo hoa không nở cho người già!
Nếu cụ xem hoa đẹp như Cát Lan, Đai Châu, các cụ sẽ xót xa lo lắng đến đâu!
Ngày nay bông hoa lan đẹp nhất, chủ yếu để phục vụ các vị cao niên rồi.
Khi hoa nở, những chậu lan nho nhỏ sẽ mang vào phòng khách, treo trên cửa sổ, để các cụ thỏa mãn hưởng thụ.
Nhiều bệnh viện ở một số nước đã cấm mang tất cả các loại hoa vào phòng bệnh nhân, chỉ trừ hoa lan, vì sợ phấn hoa gây ra dị ứng. Phấn hoa lan có đặc tính kết thành hạt, nên không tự rơi rụng, chỉ côn trùng mới có thể lấy phấn bông lan này, thụ phấn cho bông khác, nên muôn loài lan không bị thoái hóa, và các cụ có thể để hoa lan ở trong phòng ở, cũng vẫn an toàn, không sợ bị dị ứng.
Nói chung, người chơi lan thường đạt tới 70%-80% cây lan lại có thể nở hoa được vào các năm tiếp theo. Do đó, chỉ cần độ 5 đến 7 năm chơi lan đã có một vườn lan đa chủng, đa loài nghĩa là có lan nở cả 4 mùa.
Tôi đang ngậm ngùi cắt đi mấy chùm hoa Tam bảo sắc, tàn rồi nhưng vẫn còn ngan ngát hương thơm . Ôi! kìa 6-7 chùm Giả hạc đã dài lê thê rồi. Phải báo ngay cho cụ Hà, cụ Hạnh biết để hẹn ngày tới uống chè sen, ngắm “hạc bay”.
Thật là hạnh phúc, cuộc sống người có tuổi, nhưng luôn luôn được sống trong hy vọng, chờ đón: Ngày mai trong vườn sẽ có những bông hoa đẹp rực rỡ nở.
Rễ của loài lan thường chỉ có nhánh tới cấp II, cấp III, không có rễ chùm, nhỏ li ti và đặc biệt thường có một số loài vi nấm cộng sinh để có thể tự tạo ra các chất dinh dưỡng. Rễ còn có thể hô hấp và hấp thu hơi nước. Do đó bộ rễ của lan rất kị úng, quá ẩm ướt và rất cần thoáng.
Tưới nước cho vườn lan là việc thích hợp nhất với các vị hưu trí , và chỉ nên tưới vào khoảng từ 9h sáng đến 13h chiều. Kị tưới vào tối, đêm, rễ lan bị ngập nước hoặc quá ấm sinh ra nấm mốc phá hủy rễ lan.
Lá của các loài lan, thường là có màu lục, không đổi màu theo mùa, thuộc loài lá vĩnh cửu. Bộ lá cũng làm tôn vẻ đẹp của cây lan. Mặt trên của lá thường có lớp sáp bảo vệ. Chỉ mặt dưới của lá, có chi chít những khí khổng. Bón phân hóa học cho lan, các loại phân tinh khiết, dành cho lá cần chú ý: Phun dung dịch phân bón lá vào mặt dưới của lá. Các khí khổng sẽ tiếp nhận phân bón. Các chậu lan nho nhỏ, nên có thể lật nghiêng để dễ dàng phun phân vào mặt dưới của lá cây.
Có những lúc hơn chục chậu lan cùng nở hoa, hương thơm ngào ngạt, thật từ đáy lòng người, ai cũng ước mơ như nhà thơ Xuân Diệu.
Ta muốn buộc gió lại cho hương chẳng bay đi.
Nhưng sao làm thế được! Tiếc lắm!
Chỉ còn một cách – Mở cổng thật rộng để đón chào mọi người cùng vào thưởng ngoạn. Cũng vì vậy những người yêu Lan đều tham gia các câu lạc bộ những Người Yêu Lan hay các hội lan. Và rồi hội lan ở tỉnh này đến thăm hội lan tỉnh khác. Rồi người yêu lan nước này đến thăm vườn lan, rừng lan nước khác.
Không loài hoa nào hình thành được nhiều hội như hoa lan, ở Việt Nam cũng như trên thế giới. Các cụ thử tra cứu Google, YouTube(2)(3) trên máy tính mà xem!
Một tập hợp người say mê hoa lan, gặp nhau bên mấy chậu lan đẹp nhất, đã được lựa chọn. Bàn bạc, tán thưởng, vui vẻ, chỉ cần mấy chén nước trà thôi và rồi thi hứng ào ào, ập tới. Nhiều cụ suốt đời chưa làm bài thơ “con cóc” nào cũng xin đọc vài câu:
Lan đem hương sắc cho đời
Tứ thơ bay bổng thú vui tuổi già
Cụ già đã 84 – gọi hoa lan là “EM” ngọt như hồi tuổi còn xanh. Rồi mơ, ước gì em hóa thành lan! Có cụ nói: Nếu tôi có một mảnh vườn. Thì tôi có thể nối trời bằng lan, cụ kể lại đã thấy mặt trăng ghé vào ban công nhà cụ, để ngắm trộm chùm lan Cẩm báo đang nở. Cụ nào còn ngần ngại, dù chưa có chậu lan nào, cũng xin mời vào các hội lan. Hoặc mời các cụ, mỗi tháng vài lần đến một cửa hàng hoa, cụ sẽ thấy vị trí thống soái của các loài hoa lan trong muôn loài hoa khác.
Quỹ thời gian vàng ngọc của người cao tuổi không còn nhiều, nếu ai giành chút vàng ngọc đó, để tìm hiểu thật sâu về cách sống của vài loài hoa lan và thử dũng cảm nuôi trồng mươi chậu.Thiên nhiên sẽ ban tặng ngay lại cho cụ những bông hoa, đẹp nhất, quý nhất.
Cuộc sống người Cao Tuổi như vậy! thật vui và đáng tự hào.
Chú thích:
(1) Họ lan thân thảo, khác với họ lan thân mộc như cây Ngọc Lan, cây Hoàng lan.
(2) Có thể tìm trong máy tính Google các Orchid Show của các thành phố các nước.
(3) Có thể tìm trong Youtube – thí dụ Orchid Cymbidium (Lan Kiếm)… Dendrobium (Hoàng Thảo)